Parafia Rzymsko Katolicka św.Marcina w Klikuszowej

Dokumentacja Konserwatorska
Konserwacja ołtarza Św. Józefa z Kościoła Parafialnego w Klikuszowej

OPIS FORMALNO-STYLISTYCZNY

Ołtarz boczny Św. Józefa, drewniany, złocony i polichromowany (czerwona i szaro błękitna marmuryzacja).
Ołtarz składa się z dwóch kondygnacji. Górna zwieńczona niewielkim frontonem z postacią białej gołębicy symbolizującej Ducha Świętego, na czerwonym tle. W części centralnej górnej kondygnacji zamknięty półkoliście obraz przedstawiający Św. Kazimierza z jasnymi długimi włosami, ubranego w złotą suknię, królewski, czerwony płaszcz z gronostaja i zielona pelerynę. Przed nim na stole leży korona królewska oraz biała lilia. Święty wzrok ma zwrócony ku górze, prawą ręką wskazuj e na koronę, lewą trzyma na piersi. W tle kolumna i zachmurzone niebo, obraz flankowany dwiema złoconymi, kanelowanymi kolumnami, na których z kolei spoczywają dwie, ozdobione ornamentami woluty.
W dolnej kondygnacji ołtarza, również półkoliście zamknięty obraz z przedstawieniem Św. Józefa z Dzieciątkiem. Święty z brodą, w brązowym płaszczu podtrzymuje stojącego na drewnianym stole Jezusa osłoniętego błękitną chustą. Od trzech czwartych wysokości obraz flankowany kanelowanymi kolumnami. Pod spodem płycina z ornamentem roślinnym, również dookoła głównego przedstawienia cztery płyciny z ornamentem. Podobnie jak w górnej kondygnacji tą również oplatają ozdobne woluty, w centralnej części przypominające kształtem ornament okuciowy.

STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ

Rozpatrując stan zachowania ołtarza bocznego Sw. Józefa usytuowanego w kościele parafialnym Św. Marcina w Klikuszowej, należy stwierdzić, iż jest on obecnie bardzo zły.
Do grupy zniszczeń o charakterze mechanicznym zaliczyć należy wszelkiego rodzaju pęknięcia, złamania, nadłamania, zgniecenia, przebicia struktury ołtarza i rzeźb oraz pęknięcia i ubytki polichromii wraz z zaprawą. Zniszczeniami mechanicznymi o charakterze biologicznym jest wspomniana wcześniej destrukcja drewna spowodowana działalnością owadzich szkodników drewna.
Zniszczenia fizyko-chemiczne to głównie spękania spowodowane pracą podłoża w zmiennych warunkach klimatycznych cyklu rocznego. występują one w bardzo dużym zakresie tak w obrębie samego drewna jak i w partiach oryginalnej zaprawy. Także większość połączeń stolarskich uległa rozluźnieniu, a na stykach poszczególnych desek występują bądź szczeliny, bądź też wykruszenia warstwy zaprawy wraz z oryginalną polichromią. Działanie składników chemicznych i zanieczyszczeń powietrza spowodowało ogólne osłabienie elastyczności zaprawy, i przyczyniło się do jej spękania oraz powstania ubytków aż do warstwy drewna. Przekształcenia estetyczno plastyczne to przede wszystkim warstwy przemalowań zmieniające pierwotną kolorystykę obiektu, warstwy przegruntowań, niewłaściwie wykonane złocenia w technice olejnej imitacją złota, a także zachlapania farbami.

WNIOSKI I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE

Ze względu na kultowy charakter ołtarza, oraz jego wartości artystyczne i historyczne, uznano za konieczne przeprowadzenie pełnej konserwacji technicznej oraz estetycznej, która przywróci pierwotny, możliwy do osiągnięcia, autorski charakter dzieła. Zakłada się, że wtórne warstwy chronologiczne zostaną usunięte do warstwy pierwotnej, o ile taka istnieje, i jest w stanie zachowania pozwalającym na j ej pozostawienie i ekspozycję. Zakłada się możliwość wykonania nowych złoceń o ile stan zachowania oryginalnych nie pozwoli na ich konserwację i uzupełnienie. W przypadku istnienia dobrze zachowanych partii oryginalnych złoceń odsłoniętych spod wtórnych złoceń olejnych, oraz w wypadku dobrego stanu podłoża drewnianego i oryginalnych zapraw, przeprowadzone zostanie jedynie uzupełnienie złoceń złotem płatkowym i proszkowym. Także w przypadku dobrze zachowanej warstwy polichromii wraz z zaprawami i drewnem proponuje się uzupełnienie warstw zapraw i polichromii. W przypadku małego procentu zakresu występowania i złego stanu zachowania oryginalnej polichromii, proponuje się pozostawienie którejś z poprzednich warstw malarskich wartościowych pod względem artystycznym, bądź wykonanie nowej dekoracji kolorystycznej według kolorystyki oryginalnej warstwy chronologicznej. W związku z powyższym założono, że konserwacja obejmować będzie następujące główne zabiegi:

Rozmontowanie ołtarza.
Usunięcie z pierwotnej polichromii wtórnych warstw technologicznych: przemalowań, złoceń, wadliwie wykonanych kitów, wstawek, dorzeźbień.
Wzmocnienie struktury drewna poprzez impregnację.
Uzupełnienie ubytków drewna, zapraw, polichromii i złoceń.
Montaż elementów ołtarza.

SZCZEGÓŁOWY PROGRAM POSTĘPOWANIA KONSERWATORSKIEGO

Demontaż wszelkich ruchomych elementów wystroju ołtarza, wyjęcie obrazu, demontaż całej struktury ołtarza.
Wstępne oczyszczenie powierzchni ołtarza z brudu i kurzu.
Pobranie próbek do badań laboratoryjnych, wykonanie odkrywek ustalających budowę stratygraficzną warstw, oraz pierwotną kolorystykę obiektu.
Impregnacja metodą zanurzenia w kąpieli zdemontowanych elementów wystroju, po wcześniej przeprowadzonych próbach działania rozpuszczalników na warstwy malarskie. Jako impregnat proponuje się zastosowanie 12% roztworu Osolanu KL w Ksylenie z dodatkiem Antoksu jako środka grzybo i owadobójczego.
Oczyszczenie powierzchni drewna z nadmiaru tworzywa, i pozostawienie drewna zawiniętego folią w celu powolnego odparowania rozpuszczalnika.
O ile badania stratygrafii obiektu potwierdzą występowanie na powierzchni struktury ołtarza i w partiach polichromowanych rzeźb - warstwy polichromii pierwotnej lub innej wcześniejszej, której wartość artystyczna i stan zachowania uzasadniać będą j ej odsłonięcie, proponuje się usunięcie późniejszych nawarstwień.
Usunięcie z powierzchni ołtarza wtórnych złoceń olejnych oraz uzupełnień o niewłaściwej formie rzeźbiarskiej, bądź wykonanych z niewłaściwych materiałów.
Uzupełnienie ubytków drewna wstawkami z drewna dobranego gatunkowo do oryginalnego. Opracowanie powierzchni wstawek.
Uzupełnienie drobnych ubytków formy rzeźbiarskiej kitem trocinowym na bazie Osolanu KL. Opracowanie powierzchni kitów.
Wymiana zniszczonych elementów drewnianej struktury ołtarza na nowe wykonane z drewna sezonowanego.
Uzupełnienie i odtworzenie brakujących elementów snycerskich z dolnej części ołtarza.
Sklejenie rozluźnionych połączeń stolarskich struktury ołtarza. Do klejenia użyty zostanie klej glutynowy oraz kołki drewniane.
Oklejenie połączeń drewna płótnem lnianym dekatyzowanym.
Założenie zapraw klejowo-kredowych i opracowanie ich powierzchni.
Położenie pod złocenia podkładów pulmentowych.
Rekonstrukcja partii złoceń.
Zabezpieczenie partii złoceń w dolnej części ołtarza lakierem nitrocelulozowym zabezpieczającym złoto przed wytarciem.
Położenie izolacji szelakowej na kity kredowe w partiach polichromii olejnej skrzyni ołtarzowej.
Uzupełnienie kolorystyczne ubytków partii bryły ołtarza, rekonstrukcja pierwotnego wyglądu polichromii ołtarza.
Oczyszczenie z rdzy i zabezpieczenie antykorozyjne elementów metalowych użytych do montażu ołtarza (kompleksor, minia ołowiowa akrylowa, farba chlorokauczukowa).
Montaż poszczególnych elementów ołtarza przy użyciu pierwotnie stosowanych elementów metalowych. W wypadku konieczności zastosowania dodatkowych połączeń śrubowych przewiduje się użycie wkrętów nierdzewnych.
Wykonanie dokumentacji konserwatorskiej wg obowiązującego schematu.

PROGRAM PRAC PRZY OBRAZIE OLEJNYM NA PODOBRAZIU PŁÓCIENNYM

Oczyszczenie powierzchni malowidła i odwrocia z brudu i kurzu.
Zabezpieczenie ewentualnych spękań zaprawy na obrzeżach Poprzez zaklejenie obrzeży bibułką japońską, a następnie zalicowanie obrazu flizeliną bądź cienkim płótnem lnianym na masę woskowo żywiczną.
Opracowanie powierzchni odwrocia płótna i przygotowanie go do zabiegu dublażu.
Zdjęcie zabezpieczenia z flizeliny.
Wykonanie zabiegu dublowania obrazu metodą termoplastyczną z użyciem masy woskowo-żywicznej.
Usunięcie z lica malowidła resztek masy dublażowej.
Usunięcie zabezpieczeń z obrzeży płótna.
Oczyszczenie powierzchni malowidła z pociemniałego werniksu, oraz pociemniałych retuszy i przemalowań.
Uzupełnienie warstwy zaprawy kitami dobranymi do rodzaju zastosowanego dublażu i oryginalnej zaprawy, a następnie opracowanie powierzchni kitów.
Naciągnięcie obrazu na krosna.
Położenie werniksu podkładowego półmatowego.
Wykonanie retuszy malowidła metodą naśladowczą do oryginału, przy zastosowaniu odsączonych farb olejno żywicznych.
Położenie werniksu końcowego firmy Talens, odpornego na procesy starzenia.

BUDOWA TECHNOLOGICZNA OŁTARZA PRZED KONSERWACJĄ

STRATYGRAFIA ZBIORCZA OŁTARZA

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

Zdemontowano wszelkie ruchome elementy wystroju ołtarza, demontaż całej struktury ołtarza.
Wstępne oczyszczenie powierzchni ołtarza z brudu i kurzu.
Pobranie próbek do badań laboratoryjnych, wykonanie odkrywek ustalających budowę stratygraficzną warstw, oraz pierwotną kolorystykę obiektu.
Elementy wystroju zaimpregnowano metodą zanurzenia w kąpieli, po wcześniej przeprowadzonych próbach działania rozpuszczalników na warstwy malarskie. Jako impregnat zastosowano 12% roztwór Osolanu KL w Ksylenie z dodatkiem AntoksuZ jako środka grzybo i owadobójczego.
Oczyszczono powierzchnię drewna z nadmiaru tworzywa, i pozostawiono drewno zawinięte folią w celu powolnego odparowania rozpuszczalnika.
Usunięto z powierzchni ołtarza wtórne złocenia olejne oraz uzupełnienia o niewłaściwej formie rzeźbiarskiej, bądź wykonane z niewłaściwych materiałów.
Uzupełnienie ubytków drewna wstawkami z drewna dobranego gatunkowo do oryginalnego. Opracowanie powierzchni wstawek.
Uzupełniono drobne ubytki formy rzeźbiarskiej kitem trocinowym na bazie kleju glutynowego, powierzchnię kitów opracowano przy pomocy dłut, oraz papieru ściernego.
Zniszczone elementy drewnianej struktury ołtarza wymieniono na nowe wykonane z drewna sosnowego, sezonowanego.
Sklejono rozluźnione połączenia stolarskie struktury ołtarza. Do klejenia użyto kleju glutynowego, kleju Ponal, oraz kołków drewnianych, oraz tam gdzie to niezbędne śrub Spax.
Brakujące elementy wystroju rzeźbiarskiego ołtarza odtworzono - na podstawie analogii - w drewnie lipowym.
Powierzchnię drewna w miejscach połączeń stolarskich oklejono płótnem lnianym dekatyzowanym.
Założono zaprawy klejowo-kredowe i opracowano ich powierzchnię na mokro, przy pomocy pumeksu, płótna lnianego, i pędzli szczecinowych, oraz na sucho przy pomocy papieru ściernego.
Położenie pod złocenia podkładów pulmentowych. Zastosowano w partiach matów i partiach polerów pulment czerwony.
Zrekonstruowano partie złoceń, i srebrzeń.
Zabezpieczono partie złoceń w dolnej części ołtarza lakierem nitrocelulozowym, zabezpieczającym złoto przed wytarciem.
Położono izolację szelakową na kity kredowe w partiach polichromii olejnej skrzyni ołtarzowej.
Wykonano nową marmoryzację na podstawie zachowanych fragmentów oryginalnej kolorystyki ołtarza, rekonstrukcja pierwotnego wyglądu polichromii ołtarza.
Oczyszczono z rdzy i zabezpieczono antykorozyjne elementów metalowych użytych do montażu ołtarza (kompleksor, minia ołowiowa akrylowa, farba chlorokauczukowa).
Montaż poszczególnych elementów ołtarza przy użyciu pierwotnie stosowanych elementów metalowych. W wypadku konieczności zastosowania dodatkowych połączeń śrubowych użyto wkrętów nierdzewnych Spax.
Wykonano dokumentację konserwatorską wg obowiązującego schematu.

PRZEBIEG PRAC PRZY OBRAZIE NA PODOBRAZIU PŁÓCIENNYM

Oczyszczono powierzchnię malowidła i odwrocia z brudu i kurzu.
Zdjęto płótno z krosien i zabezpieczono spękania zaprawy na obrzeżach poprzez zaklejenie obrzeży bibułka, japońską i colettą.
Usunięto pociemniałe warstwy werniksów i przemalowań z powierzchni obrazów, po wcześniej przeprowadzonych próbach na działanie rozpuszczalników chemicznych na warstwy malarskie.
Wklejono protezy brzegowe z płótna lnianego o dobranym splocie i gęstości do oryginału.
Wykonano zabieg dublowania obrazu metodą termoplastyczną z użyciem preparatu masy woskowo-żywicznej.
Usunięto z lica malowideł resztek masy dublażowej.
Usunięto zabezpieczenia z obrzeży płótna i oczyszczono je z werniksów, przemalowań.
Warstwy zaprawy uzupełniono kitami dobranymi do rodzaju zastosowanego dublażu i oryginalnej zaprawy, a następnie opracowano powierzchnię kitów.
Naciągnięto obraz na krosna.
Położenie werniksu podkładowego półmatowego.
Wykonano retusze malowidła metodą naśladowczą do oryginału, przy zastosowaniu farb odsączonych Rowney i Talens.
Położenie werniksu końcowego firmy Talens, odpornego na procesy starzenia.

BUDOWA TECHNOLOGICZNA OŁTARZA PO KONSERWACJI

STRATYGRAFIA ZBIORCZA OŁTARZA

WYKAZ MATERIAŁÓW UŻYTYCH DO KONSERWACJI

Aceton.
Terpentyna.
Denaturat.
Scansol.
Benzyna ekstrakcyjna.
Środki powierzchniowo czynne(CIF).
Klej glutynowy.
Klej termoplastyczny.
Klej Ponal.
Śruby stalowe Spax.
Gwoździe mosiężne.
Szelak.
Bejca wodna.
Drewno sosnowe.
Drewno lipowe.
Cuprinol.
0solanKL.
Ksylen.
Kreda.
Pulment.
AntoksZ.
Werniks akrylowy Talens.
Farby artystyczne Rowney, Talens.
Lakier uretanowy półmatowy Aurasil.
Złoto płatkowe.
Srebro płatkowe.
Minia ołowiowa.
Lakier Chlorokauczukowy.
Lakier nitrocelulozowy Capon.

ZALECENIA DLA UŻYTKOWNIKA

Ołtarz po konserwacji nie wymaga żadnych specjalnych zabiegów ze strony użytkownika. Nie zaleca się przeprowadzania zabiegów czyszczenia tak ołtarza, jak i rzeźb i złoceń. Wszelkie tego typu prace należy powierzać konserwatorowi dzieł sztuki. Dopuszcza się możliwość przeprowadzania zabiegu odkurzania ołtarza przy pomocy miękkich pędzli, szczotek z miękkiego włosia, i odkurzaczy. Zabieg czyszczenia należy przeprowadzać możliwie rzadko. Nie wolno przy tym używać wody, czy też wilgotnych szmat. Wyklucza się też stosowanie jakichkolwiek rozpuszczalników, czy też innych środków czyszczących. Nie należy dodatkowo dekorować ołtarza żadnymi dodatkowymi dekoracjami.
Nie należy w strukturę ołtarza ani też rzeźb wbijać gwoździ, bądź też wkręcać śrub i wkrętów.
Nie należy do rzeźb czy też dekoracji złoconych przywiązywać jakichkolwiek przedmiotów, czy też dekoracji. Nie należy na ołtarzu i w bezpośredniej bliskości stawiać kwiatów.
Nie należy na strukturze tak z przodu jak i z tyłu umieszczać przewodów instalacji elektrycznej i nagłaśniającej. O wszelkich zmianach zauważonych na ołtarzu należy niezwłocznie poinformować konserwatora dzieł sztuki.

WYKAZ DOKUMENTACJI

Dokumentacja opisowa 16 stron maszynopisu formatu A 4. Dokumentacja fotograficzna 19 zdjęć kolorowych formatu 10 * 15 cm

SPIS ZDJĘĆ KOLOROWYCH

góra

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, widok całości.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, widok górnej części ołtarza.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, fragment centralnej części ołtarza.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, fragment centralnej części ołtarza - zbliżenie, widoczny stan zachowania złoceń.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, fragment centralnej części ołtarza - zbliżenie, widoczny stan zachowania drewnianej struktury, oraz nawarstwienia przemalowań.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją- obraz olejny na płótnie Św. Józef z Dzieciątkiem.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan w trakcie konserwacji, fragment centralnej części ołtarza podczas usuwania warstw przemalowań.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan w trakcie konserwacji, snycerka w trakcie klejenia i uzupełniania ubytków.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - górna część ołtarza.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - środkowa część ołtarza.

Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - dolna część ołtarza.

	Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - kolumna z uszakiem i złoconymi ornamentami.
	Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - środkowa część ołtarza z obrazem Św. Józef z Dzieciątkiem.
	Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - obraz Św. Józef z Dzieciątkiem.
	Ołtarz Św. Józefa z kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan po konserwacji - widok całości ołtarza.

WYKONAWCY PRAC

Konserwację obiektu przeprowadził zespół w składzie:

Tadeusz Borkowski - mgr sztuki

Zbigniew Juszczak - mgr sztuki

Antoni Kot - mgr sztuki

Julian Roś - mgr sztuki

informacje o parafii | historia | aktualności | duszpasterze | grupy parafialne

galeria | kościół w Morawczynie | konserwacje i fundatorzy | kontakt