Parafia Rzymsko Katolicka św.Marcina w Klikuszowej

Dokumentacja Konserwatorska
Konserwacja ołtarza Matki Boskiej z Kościoła Parafialnego w Klikuszowej

OPIS FORMALNO-STYLISTYCZNY

Ołtarz boczny. Matki Boskiej z Dzieciątkiem, drewniany, malowany na biało, z niebieskimi akcentami, zdobiony złoconymi ornamentami na czerwonym tle. Nastawa ma kształt architektoniczny. Zwieńczony wieżyczką z pinaklami, w której między dwiema złoconymi kolumienkami umieszczono anioła ze złożonymi rękami, w białej szacie, ze srebrnymi skrzydłami.

Główne przedstawienie ołtarza, obraz Matki Boskiej również umieszczony jest w niszy, mającej kształt trójkątnie zakończonej wieżyczki i tworzącej półkolistą arkadkę, podobnie jak dwie flankujące go figury świętych, umieszczone w mszach nieco mniejszych.

Obraz w prostokątnych, złoconych, ozdobnych ramach. Matka Boska podtrzymuje na lewym ramieniu Dzieciątko; oboje w posrebrzanych szatach i złoto-czerwonych koronach. Na niebieskim tle gwiaździsty nimb. W niszy po prawej stronie rzeźba Św. Antoniego z Dzieciątkiem, w habicie franciszkańskim, po lewej figura świętego w stroju kapłańskim.

Podstawa ołtarza, zwężająca się ku dołowi, ozdobiona jest z dwóch stron ornamentami oraz pięcioma płycinami; cztery prostokątne wypełnione złotymi ornamentami roślinnymi na czerwonym tle; w piątej- centralnej zakończonej półkoliście przedstawienie kielicha z hostią. Miejsce predelli ołtarza również ozdobione płycinami ze złoconymi przedstawieniami krzyża.

STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ

Rozpatrując stan zachowania ołtarza bocznego Matki Bożej w kościele parafialnym w Klikuszowej, należy stwierdzić, iż jest on obecnie bardzo zły. Na ten stan rzeczy składa się przede wszystkim to, że część wystroju ołtarza została zaatakowana owadzimi szkodnikami drewna. Zagraża to nie tylko temu ołtarzowi, ale i innym obiektom drewnianym znajdującym się w kościele. Do grupy zniszczeń o charakterze mechanicznym zaliczyć należy wszelkiego rodzaju pęknięcia, złamania, nadłamania, zgniecenia, przebicia struktury ołtarza i rzeźb oraz pęknięcia i ubytki polichromii wraz z zaprawą. Zniszczeniami mechanicznymi o charakterze biologicznym jest wspomniana wcześniej destrukcja drewna spowodowana działalnością owadzich szkodników drewna. Zaatakowanymi i zniszczonymi elementami są partie rzeźb i wystroju wykonane z drewna lipowego

Zniszczenia fizyko-chemiczne to głównie spękania spowodowane pracą podłoża w zmiennych warunkach klimatycznych cyklu rocznego, występują one w bardzo dużym zakresie tak w obrębie samego drewna jak i w partiach oryginalnej zaprawy. Także większość połączeń stolarskich uległa rozluźnieniu, a na stykach poszczególnych desek występują bądź szczeliny, bądź też wykruszenia warstwy zaprawy wraz z oryginalną polichromią. Działanie składników chemicznych i zanieczyszczeń powietrza spowodowało ogólne osłabienie elastyczności zaprawy, i przyczyniło się do jej spękania oraz powstania ubytków aż do warstwy drewna. Przekształcenia estetyczno plastyczne to przede wszystkim warstwy przemalowań zmieniające pierwotną kolorystykę obiektu, warstwy przegruntowań. Całość ołtarza mocno okopcona i zabrudzona.

WNIOSKI I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE

Ze względu na kultowy charakter ołtarza, oraz jego wartości artystyczne i historyczne, uznano za konieczne przeprowadzenie pełnej konserwacji technicznej oraz estetycznej, która przywróci pierwotny, możliwy do osiągnięcia, autorski charakter dzieła. Zakłada się, że wtórne warstwy chronologiczne zostaną usunięte do warstwy pierwotnej, o ile jest ona w stanie zachowania pozwalającym na jej pozostawienie i ekspozycję. Zakłada się wykonanie nowych złoceń. W przypadku dobrze zachowanej warstwy polichromii wraz z zaprawami i drewnem proponuje się uzupełnienie warstw zapraw i polichromii. W przypadku małego procentu zakresu występowania i złego stanu zachowania oryginalnej polichromii, proponuje się pozostawienie którejś z poprzednich warstw malarskich wartościowych pod względem artystycznym, bądź wykonanie nowej dekoracji kolorystycznej według kolorystyki oryginalnej warstwy chronologicznej.

W związku z powyższym założono, że konserwacja obejmować będzie następujące główne zabiegi:

Rozmontowanie wszystkich dekoracji i elementów złoconych, rzeźb oraz całej struktury ołtarza.
Usunięcie z pierwotnej polichromii wtórnych warstw technologicznych: przemalowań, złoceń, wadliwie wykonanych kitów, wstawek, dorzeźbień.
Wzmocnienie struktury drewna poprzez impregnację.
Uzupełnienie ubytków drewna, zapraw, polichromii i złoceń.
Montaż elementów ołtarza.

SZCZEGÓŁOWY PROGRAM POSTĘPOWANIA KONSERWATORSKIEGO

Demontaż wszelkich ruchomych elementów wystroju ołtarza, demontaż całej struktury ołtarza.
Wstępne oczyszczenie powierzchni ołtarza z brudu i kurzu.
Pobranie próbek do badań laboratoryjnych, wykonanie odkrywek ustalających budowę stratygraficzną warstw, oraz pierwotną kolorystykę obiektu.
Impregnacja metodą zanurzenia w kąpieli elementów wystroju, po wcześniej przeprowadzonych próbach działania rozpuszczalników na warstwy malarskie. Jako impregnat proponuje się zastosowanie 12% roztworu Osolanu KL w Ksylenie z dodatkiem Antoksu jako środka grzybo i owadobójczego. Strukturę ołtarza proponuje się impregnować metodą wielokrotnego powlekania drewna od odwrocia preparatem Antoks..
Oczyszczenie powierzchni drewna z nadmiaru tworzywa, i pozostawienie drewna zawiniętego folią w celu powolnego odparowania rozpuszczalnika.
O ile badania stratygrafii obiektu potwierdzą występowanie na powierzchni struktury ołtarza i w partiach polichromowanych rzeźb - warstwy polichromii pierwotnej lub innej wcześniejszej, której wartość artystyczna i stan zachowania uzasadniać będąjej odsłonięcie, proponuje się usunięcie późniejszych nawarstwień.
Usunięcie z powierzchni ołtarza uzupełnień o niewłaściwej formie rzeźbiarskiej, bądź wykonanych z niewłaściwych materiałów.
Uzupełnienie ubytków drewna wstawkami z drewna dobranego gatunkowo do oryginalnego. Opracowanie powierzchni wstawek.
Uzupełnienie drobnych ubytków formy rzeźbiarskiej kitem trocinowym na bazie Osolanu KL. Opracowanie powierzchni kitów.
Wymiana zniszczonych elementów drewnianej struktury ołtarza na nowe wykonane z drewna sezonowanego.
Sklejenie rozluźnionych połączeń stolarskich struktury ołtarza. Do klejenia użyty zostanie klej glutynowy oraz kołki drewniane.
Oklejenie sklejonych połączeń płótnem lnianym dekatyzowanym.
Założenie zapraw klejowo-kredowych i opracowanie ich powierzchni.
Położenie pod złocenia podkładów pulmentowych.
Rekonstrukcja partii złoceń.
Zabezpieczenie partii złoceń w dolnej części ołtarza lakierem zabezpieczającym złoto przed wytarciem.
Położenie izolacji szelakowej na kity kredowe w partiach polichromii olejnej skrzyni ołtarzowej.
Położenie werniksu podkładowego w partiach polichromii rzeźb.
Uzupełnienie ubytków polichromii (punktowanie farbami Rowney Talens).
Uzupełnienie kolorystyczne ubytków partii bryły ołtarza, rekonstrukcja pierwotnego wyglądu polichromii ołtarza.
Oczyszczenie z rdzy i zabezpieczenie antykorozyjne elementów metalowych użytych do montażu ołtarza (kompleksor, minia ołowiowa akrylowa, farba chlorokauczukowa).
Montaż poszczególnych elementów ołtarza przy użyciu pierwotnie stosowanych elementów metalowych. W wypadku konieczności zastosowania dodatkowych połączeń śrubowych przewiduje się użycie wkrętów nierdzewnych.

KONSERWACJA OBRAZU OLEJNEGO NA PODOBRAZIU PŁÓCIENNYM

Oczyszczenie powierzchni malowidła i odwrocia z brudu i kurzu.
Zdjęcie płótna z krosien i zabezpieczenie ewentualnych spękań zaprawy na obrzeżach poprzez zaklejenie obrzeży bibułką japońską i colettą bądź metylocelulozą.
Usunięcie pociemniałych warstw werniksów i przemalowań z powierzchni obrazu, po wcześniej przeprowadzonych próbach na działanie rozpuszczalników chemicznych na warstwy malarskie.
Wklejenie protez brzegowych z płótna lnianego o dobranym splocie i gęstości do oryginału. Sklejenie pociętego płótna - zespawanie pociętych fragmentów obrazu.
Wykonanie zabiegu dublowania obrazu przy użyciu masy woskowo-żywicznej.
Usunięcie z lica malowideł resztek masy dublażowej.
Usunięcie zabezpieczeń z obrzeży płócien i oczyszczenie ich z werniksów, przemalowań.
Uzupełnienie warstwy zaprawy kitami dobranymi do rodzaju zastosowanego dublażu i oryginalnej zaprawy, a następnie opracowanie powierzchni kitów.
Naciągnięcie obrazu na krosna.
Położenie werniksu podkładowego półmatowego.
Wykonanie retuszy malowidła metodą naśladowczą do oryginału, przy zastosowaniu farb Maimeri Restauro.
Położenie werniksu końcowego firmy Talens, odpornego na procesy starzenia.
Wykonanie dokumentacji konserwatorskiej wg obowiązującego schematu.

BUDOWA TECHNOLOGICZNA STRUKTURY OŁTARZA PRZED KONSERWACJĄ

STRATYGRAFIA ZBIORCZA OŁTARZA PRZED KONSERWACJĄ

BUDOWA TECHNOLOGICZNA STRUKTURY OŁTARZA PO KONSERWACJI

STRATYGRAFIA ZBIORCZA OŁTARZA PO KONSERWACJI

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

Zdemontowano wszelkie ruchome elementy wystroju ołtarza, demontaż całej struktury ołtarza.
Wstępne oczyszczenie powierzchni ołtarza z brudu i kurzu.
Pobranie próbek do badań laboratoryjnych, wykonanie odkrywek ustalających budowę stratygraficzną warstw, oraz pierwotną kolorystykę obiektu.
Elementy wystroju zaimpregnowano metodą zanurzenia w kąpieli, po wcześniej przeprowadzonych próbach działania rozpuszczalników na warstwy malarskie. Jako impregnat zastosowano 12% roztwór Osolanu KL w Ksylenie z dodatkiem Antoksu jako środka grzybo i owadobójczego.
Oczyszczono powierzchnię drewna z nadmiaru tworzywa, i pozostawiono drewno zawinięte folią w celu powolnego odparowania rozpuszczalnika.
Usunięto z powierzchni ołtarza wtórne złocenia olejne oraz uzupełnienia o niewłaściwej formie rzeźbiarskiej, bądź wykonane z niewłaściwych materiałów.
Uzupełnienie ubytków drewna wstawkami z drewna lipowego. Opracowanie powierzchni wstawek.
Uzupełniono drobne ubytki formy rzeźbiarskiej kitem trocinowym na bazie kleju glutynowego, powierzchnię kitów opracowano przy pomocy dłut, oraz papieru ściernego.
Zniszczone elementy drewnianej struktury ołtarza wymieniono na nowe wykonane z drewna sosnowego, sezonowanego.
Sklejono rozluźnione połączenia stolarskie struktury ołtarza. Doklejenia użyto kleju glutynowego, kleju Ponal, oraz kołków drewnianych, oraz tam gdzie to niezbędne śrub Spax.
Powierzchnię drewna w miejscach połączeń stolarskich oklejono płótnem lnianym dekatyzowanym.
Założono zaprawy klejowo-kredowe oraz szpachlówki akrylowe i opracowano ich powierzchnię na mokro, przy pomocy pumeksu, płótna lnianego, i pędzli szczecinowych, oraz na sucho przy pomocy papieru ściernego.
Położenie pod złocenia podkładów pulmentowych. Zastosowano pulment czerwony.
Zrekonstruowano partie złoceń.
Położenie werniksu podkładowego w partiach polichromii rzeźb.
Uzupełniono ubytki polichromii w partiach rzeźb (punktowanie farbami Rowney, Talens).
Wykonano nową dekorację kolory styczną skrzyni ołtarza.
Montaż poszczególnych elementów ołtarza. W wypadku konieczności zastosowania dodatkowych połączeń śrubowych użyto wkrętów nierdzewnych Spax.

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH PRZY OBRAZIE NA PŁÓTNIE

Oczyszczono powierzchnię malowidła i odwrocia z brudu i kurzu.
Zdjęto płótna z wtórnego podobrazia drewnianego i zabezpieczenie spękań zaprawy na obrzeżach poprzez zaklejenie obrzeży bibułką japońską i colettą.
Usunięto pociemniałe warstwy werniksów i przemalowań z powierzchni obrazu, po wcześniej przeprowadzonych próbach na działanie rozpuszczalników chemicznych na warstwy malarskie.
Wklejono protezy brzegowe z płótna lnianego o dobranym splocie i gęstości do oryginału. Wykonano zabieg rozprasowania a następnie sklejenia pociętej powierzchni obrazu. Do klejenia użyto dyspersję wodną polioctanu winylu oraz kautera.
Wykonano zabieg dublowania obrazów na stole próżniowym metodą termoplastyczną z użyciem masy woskowo-żywicznej.
Usunięto z lica malowideł resztek masy dublażowej.
Usunięto zabezpieczenia z obrzeży płócien i oczyszczono je z werniksów, przemalowań.
Warstwy zaprawy uzupełniono kitami dobranymi do rodzaju zastosowanego dublażu i oryginalnej zaprawy, a następnie opracowano powierzchnię kitów.
Naciągnięto obraz na krosna.
Położenie werniksu podkładowego półmatowego.
Wykonano retusze malowideł metodą naśladowczą do oryginału, przy zastosowaniu farb Maimeri Restauro.
Położenie werniksu końcowego firmy Talens, odpornego na procesy starzenia.

WYKAZ MATERIAŁÓW UŻYTYCH DO KONSERWACJI

Aceton.
Terpentyna.
Denaturat
Scansol.
Benzyna ekstrakcyjna.
Środki powierzchniowo czynne(CIF).
Klej glutynowy.
Klej termoplastyczny.
Klej Ponal.
Śruby stalowe Spax.
Gwoździe mosiężne.
Szelak.
Bejca wodna.
Drewno sosnowe.
Drewno lipowe.
Cuprinol. 17.0solanKL.
Ksylen.
Kreda.
Pulment.
Czterochlorometakrezol.
Werniks akrylowy Talens, Rowney.
Farby artystyczne Rowney Talens, Maimeri Restauro.
Farby Beckers.
Złoto płatkowe.
Srebro płatkowe.
Minia ołowiowa.
Szpachlówka do drewna Stuccolini.
Lakier nitrocelulozowy Capon.

ZALECENIA DLA UŻYTKOWNIKA

Ołtarz po konserwacji nie wymaga żadnych specjalnych zabiegów ze strony użytkownika. Nie zaleca się przeprowadzania zabiegów czyszczenia tak ołtarza, jak i rzeźb i złoceń. Wszelkie tego typu prace należy powierzać konserwatorowi dzieł sztuki. Dopuszcza się możliwość przeprowadzania zabiegu odkurzania ołtarza przy pomocy miękkich pędzli, szczotek z miękkiego włosia, i odkurzaczy. Zabieg czyszczenia należy przeprowadzać możliwie rzadko. Nie wolno przy tym używać wody, czy też wilgotnych szmat. Wyklucza się też stosowanie jakichkolwiek rozpuszczalników, czy też innych środków czyszczących. Nie należy dodatkowo dekorować ołtarza żadnymi dekoracjami. Nie należy w strukturę ołtarza ani też rzeźb wbijać gwoździ, bądź też wkręcać śrub i wkrętów.

Nie należy do rzeźb czy też dekoracji złoconych przywiązywać jakichkolwiek przedmiotów, czy też dekoracji. Nie należy na ołtarzu i w bezpośredniej bliskości stawiać kwiatów.

Nie należy na strukturze tak z przodu jak i z tyłu umieszczać przewodów instalacji elektrycznej i nagłaśniającej. O wszelkich zmianach zauważonych na ołtarzu należy niezwłocznie poinformować konserwatora dzieł sztuki.

WYKAZ DOKUMENTACJI

Dokumentacja konserwatorska opisowa - 16 stron maszynopisu A4, fotograficzna 12 zdjęć kolorowych 10x15 cm

SPIS ZDJĘĆ KOLOROWYCH

góra

Ołtarz Matki Boskiej W kaplicy Matki Boskiej kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, widok całości obiektu.

Ołtarz Matki Boskiej W kaplicy Matki Boskiej kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, widok centralnej części ołtarza.

Ołtarz Matki Boskiej W kaplicy Matki Boskiej kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, na zdjęciu widoczny stan zachowania obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem.

Ołtarz Matki Boskiej W kaplicy Matki Boskiej kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan przed konserwacją, na zdjęciu widoczny stan zachowania obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem - zbliżenie.

Ołtarz Matki Boskiej W kaplicy Matki Boskiej kościoła Św. Marcina w Klikuszowej - stan w trakcie konserwacji, na zdjęciu obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w trakcie usuwania werniksu i przemalowań .

Ołtarz Matki Boskiej W kaplicy Matki Boskiej kościoła Św. Marcina w Klikuszowej — stan w trakcie konserwacji, na zdjęciu obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem w trakcie usuwania werniksu i przemalowań - zbliżenie.