Boczny ołtarz Serca Jezusowego drewniany, figury i ornamenty złocone i polichromowane, nastawa polichromowana (czerwona i szaro niebieska marmuryzacja).

Ołtarz zwieńczony niedomkniętym frontonem, w którym umieszczono postać archanioła Michała depczącego szatana. W prawej ręce archanioł trzyma złotą palmę zwycięstwa, w lewej czerwoną tarczę ze złotym napisem IHS. Szata oraz skrzydła archanioła są białe ze złotymi obramieniami, na głowie złota korona. Po dwóch stronach archanioła, na zwieńczeniu umieszczono postacie nagich aniołków ze złoconymi skrzydełkami, spoczywających na posrebrzanych obłokach. Aniołek po prawej stronie ma ręce złożone, drugi prawą dłoń trzyma na piersi. Pod spodem na kolumnach flankujących główny obraz ołtarza umieszczono postaci Św. Jana Ewangelisty-po prawej i Św. Jana Chrzciciela-po lewej. Św. Jan Ewangelista z długimi ciemnymi włosami, w złotym płaszczu, spod którego wystają bose stopy, i w srebrnej pelerynie, prawa rękę lekko unosi do góry, w lewej trzyma otwarty złoty kielich. Św. Jan Chrzciciel z długimi ciemnymi włosami i brodą, w złotej szacie do kolan i narzuconym na nią srebrnym płaszczu. W rękach trzyma swoje atrybuty; krzyż ze srebrną szarfą- w prawej, złotą księgę, na której leży srebrny baranek-w lewej. Między postaciami świętych i dwoma ornamentami typu rocaille postać Boga Ojca z długimi włosami i brodą na srebrnym obłoku w złotej szacie, prawą dłoń unosi w geście błogosławieństwa, w lewej trzyma kulę. Centralną część ołtarza zajmuje obraz w srebrno-złotych ramach, przedstawiający Chrystusa niosącego krzyż. Chrystus w czerwono-białej szacie, spod której wy stają bose stopy, prawa ręką podtrzymuj e krzyż, lewą wskazuje na przedstawione na białej szacie krwawiące serce. Tło obrazu pokrywają ciemne chmury. Obraz flankowany jest dwoma złotymi kolumnami i po obydwu stronach cały ołtarz ozdobiony obfitym ornamentem typu rocaille. Pod spodem znajduje się płycina również ozdobiona złotymi ornamentami roślinnymi podobnie jak predella ołtarza, cała pokryta ornamentem, w centralnej części przechodzącej w monstrancję.

STAN ZACHOWANIA I PRZYCZYNY ZNISZCZEŃ

 

Rozpatrując stan zachowania ołtarza bocznego Serca Jezusowego usytuowanego w kościele parafialnym Św. Marcina w Klikuszowej, należy stwierdzić, iż jest on obecnie bardzo zły. Na ten stan rzeczy składa się przede wszystkim to, że cała struktura ołtarza została zaatakowana owadzimi szkodnikami drewna. Zagraża to nie tylko temu ołtarzowi, ale i innym obiektom drewnianym znajdującym się w kościele. Do grupy zniszczeń o charakterze mechanicznym zaliczyć należy wszelkiego rodzaju pęknięcia, złamania, nadłamania, zgniecenia, przebicia struktury ołtarza i rzeźb oraz pęknięcia i ubytki polichromii wraz z zaprawą. Zniszczeniami mechanicznymi o charakterze biologicznym jest wspomniana wcześniej destrukcja drewna spowodowana działalnością owadzich szkodników drewna. Zaatakowanymi i zniszczonymi elementami są partie rzeźb i wystroju wykonane z drewna lipowego, a także sama struktura ołtarza wykonana z drewna iglastego. Zniszczenia fizyko-chemiczne to głównie spękania spowodowane pracą podłoża w zmiennych warunkach klimatycznych cyklu rocznego. występują one w bardzo dużym zakresie tak w obrębie samego drewna jak i w partiach oryginalnej zaprawy. Także większość połączeń stolarskich uległa rozluźnieniu, a na stykach poszczególnych desek występują bądź szczeliny, bądź też wykruszenia warstwy zaprawy wraz z oryginalną polichromią. Działanie składników chemicznych i zanieczyszczeń powietrza spowodowało ogólne osłabienie elastyczności zaprawy, i przyczyniło się do j ej spękania oraz powstania ubytków aż do warstwy drewna. Przekształcenia estetyczno plastyczne to przede wszystkim warstwy przemalowań zmieniające pierwotną kolorystykę obiektu, warstwy przegruntowań, niewłaściwie wykonane złocenia w technice olejnej imitacją złota, a także zachlapania farbami.

 

 

WNIOSKI I ZAŁOŻENIA KONSERWATORSKIE

 

Ze względu na kultowy charakter ołtarza, oraz jego wartości artystyczne i historyczne, uznano za konieczne przeprowadzenie pełnej konserwacji technicznej oraz estetycznej, która przywróci pierwotny, możliwy do osiągnięcia, autorski charakter dzieła. Zakłada się, że wtórne warstwy chronologiczne zostaną usunięte do warstwy pierwotnej, o ile taka istnieje, i jest w stanie zachowania pozwalającym na j ej pozostawienie i ekspozycję. Zakłada się możliwość wykonania nowych złoceń o ile stan zachowania oryginalnych nie pozwoli na ich konserwację i uzupełnienie. W przypadku istnienia dobrze zachowanych partii oryginalnych złoceń odsłoniętych spod wtórnych złoceń olejnych, oraz w wypadku dobrego stanu podłoża drewnianego i oryginalnych zapraw, przeprowadzone zostanie jedynie uzupełnienie złoceń złotem płatkowym i proszkowym. Także w przypadku dobrze zachowanej warstwy polichromii wraz z zaprawami i drewnem proponuje się uzupełnienie warstw zapraw i polichromii. W przypadku małego procentu zakresu występowania i złego stanu zachowania oryginalnej polichromii, proponuje się pozostawienie którejś z poprzednich warstw malarskich wartościowych pod względem artystycznym, bądź wykonanie nowej dekoracji kolorystycznej według kolorystyki oryginalnej warstwy chronologicznej.

W związku z powyższym założono, że konserwacja obejmować będzie następujące główne zabiegi:

1. Rozmontowanie ołtarza.

2. Usunięcie z pierwotnej polichromii wtórnych warstw technologicznych: przemalowań, złoceń, wadliwie wykonanych kitów, wstawek, dorzeźbień.

3. Wzmocnienie struktury drewna poprzez impregnację.

4. Uzupełnienie ubytków drewna, zapraw, polichromii i złoceń.

5. Montaż elementów ołtarza.

SZCZEGÓŁOWY PROGRAM POSTĘPOWANIA KONSERWATORSKIEGO

 

1. Demontaż wszelkich ruchomych elementów wystroju ołtarza, wyjęcie obrazu, demontaż całej struktury ołtarza.

2. Wstępne oczyszczenie powierzchni ołtarza z brudu i kurzu.

3. Pobranie próbek do badań laboratoryjnych, wykonanie odkrywek ustalających budowę stratygraficzną warstw, oraz pierwotną kolorystykę obiektu.

4. Impregnacja metodą zanurzenia w kąpieli zdemontowanych elementów ołtarza, wraz z elementami wystroju, po wcześniej przeprowadzonych próbach działania rozpuszczalników na warstwy malarskie. Jako impregnat proponuje się zastosowanie 12% roztworu  Osolanu  KL  w  Ksylenie z dodatkiem Antoksujako środka grzybo i owadobójczego.

5. Oczyszczenie powierzchni drewna z nadmiaru tworzywa, i pozostawienie drewna zawiniętego folią w celu powolnego odparowania rozpuszczalnika.

6. O ile badania stratygrafii obiektu potwierdzą występowanie na powierzchni struktury ołtarza i w partiach polichromowanych rzeźb - warstwy polichromii pierwotnej lub innej wcześniejszej, której wartość artystyczna i stan zachowania uzasadniać będąjej odsłonięcie, proponuje się usunięcie późniejszych nawarstwień.

7. Usunięcie z powierzchni ołtarza wtórnych złoceń olejnych oraz uzupełnień o niewłaściwej formie rzeźbiarskiej, bądź wykonanych z niewłaściwych materiałów.

8. Uzupełnienie ubytków drewna wstawkami z drewna dobranego gatunkowo do oryginalnego. Opracowanie powierzchni wstawek.

9. Uzupełnienie drobnych ubytków formy rzeźbiarskiej kitem trocinowym na bazie Osolanu KL. Opracowanie powierzchni kitów.

10. Wymiana zniszczonych elementów drewnianej struktury ołtarza na nowe wykonane z drewna sezonowanego.

11. Sklejenie rozluźnionych połączeń stolarskich struktury ołtarza. Do klejenia użyty zostanie klej glutynowy oraz kołki drewniane.

12. Oklejenie połączeń drewna płótnem lnianym dekatyzowanym.

13. Założenie zapraw klejowo-kredowych i opracowanie ich powierzchni.

14. Położenie pod złocenia podkładów pulmentowych.

15. Rekonstrukcja partii złoceń.

16. Zabezpieczenie partii złoceń w dolnej części ołtarza lakierem zabezpieczającym złoto przed wytarciem.

17. Położenie izolacji szelakowej na kity kredowe w partiach polichromii olejnej skrzyni ołtarzowej.

18. Położenie werniksu podkładowego w partiach polichromii rzeźb.

19. Uzupełnienie ubytków polichromii (punktowanie farbami Rowney , Talens).

20. Uzupełnienie kolorystyczne ubytków partii bryły ołtarza, rekonstrukcja pierwotnego wyglądu polichromii ołtarza.

21. Oczyszczenie z rdzy i zabezpieczenie antykorozyjne elementów metalowych użytych do montażu ołtarza (kompleksor, minia ołowiowa akrylowa, farba chlorokauczukowa).

22. Montaż poszczególnych elementów ołtarza przy użyciu pierwotnie stosowanych elementów metalowych. W wypadku konieczności zastosowania dodatkowych połączeń śrubowych przewiduje się użycie wkrętów nierdzewnych.

23. Wykonanie dokumentacji konserwatorskiej wg obowiązującego schematu.

BUDOWA TECHNOLOGICZNA OŁTARZA PRZED KONSERWACJĄ

 

STRATYGRAFIA ZBIORCZA OŁTARZA

 

 

PRZEBIEG PRAC KONSERWATORSKICH

 

1. Zdemontowano wszelkie ruchome elementy wystroju ołtarza, demontaż całej struktury ołtarza, zdjęcie obrazu z podobrazia drewnianego.

2. Wstępne oczyszczenie powierzchni ołtarza z brudu i kurzu.

3. Pobranie próbek do badań laboratoryjnych, wykonanie odkrywek ustalających budowę stratygraficzną warstw, oraz pierwotną kolorystykę obiektu.

4. Elementy wystroju zaimpregnowano metodą zanurzenia w kąpieli, po wcześniej przeprowadzonych próbach działania rozpuszczalników na warstwy malarskie. Jako impregnat zastosowano 12% roztwór Osolanu KL w Ksylenie z dodatkiem AntoksuZjako środka grzybo i owadobójczego.

5. Oczyszczono powierzchnię drewna z nadmiaru tworzywa, i pozostawiono drewno zawinięte folią w celu powolnego odparowania rozpuszczalnika.

6. Usunięto z powierzchni ołtarza wtórne złocenia olejne oraz uzupełnienia o niewłaściwej formie rzeźbiarskiej, bądź wykonane z niewłaściwych materiałów.

7. Uzupełnienie ubytków drewna wstawkami z drewna dobranego gatunkowo do oryginalnego. Opracowanie powierzchni wstawek.

8. Uzupełniono drobne ubytki formy rzeźbiarskiej kitem trocinowym na bazie kleju glutynowego, powierzchnię kitów opracowano przy pomocy dłut, oraz papieru ściernego.

9. Zniszczone elementy drewnianej struktury ołtarza wymieniono na nowe wykonane z drewna sosnowego, sezonowanego. Wymieniono wtórną niszę na rzeźbę znajdującą się niegdyś w centralnej części ołtarza na -jak pierwotnie - konstrukcję nośną do obrazu.

10. Sklejono rozluźnione połączenia stolarskie struktury ołtarza. Doklejenia użyto kleju glutynowego, kleju Ponal, oraz kołków drewnianych, oraz tam gdzie to niezbędne śrub Spax.

11. Powierzchnię drewna w miejscach połączeń stolarskich oklejono płótnem lnianym dekatyzowanym. 

12. Założono zaprawy klejowo-kredowe i opracowano ich powierzchnię na mokro, przy pomocy pumeksu, płótna lnianego, i pędzli szczecinowych, oraz na sucho przy pomocy papieru ściernego.

13. Położenie pod złocenia podkładów pulmentowych.

14. Zrekonstruowano partie złoceń, i srebrzeń.

15. Zabezpieczono partie złoceń w dolnej części ołtarza lakierem nitrocelulozowym, zabezpieczającym złoto przed wytarciem.

16. Położono izolację szelakową na kity kredowe w partiach polichromii olejnej skrzyni ołtarzowej.

17. Położenie werniksu podkładowego w partiach polichromii rzeźb.

18. Uzupełniono ubytki polichromii w partiach rzeźb (punktowanie farbami Rowney, Talens).

19. Wykonano nową marmoryzację na podstawie zachowanych fragmentów oryginalnej kolorystyki ołtarza, rekonstrukcja pierwotnego wyglądu polichromii ołtarza.

20. Oczyszczono z rdzy i zabezpieczono antykorozyjne elementów metalowych użytych do montażu ołtarza (kompleksor, minia ołowiowa akrylowa, farba chlorokauczukowa).

21. Montaż poszczególnych elementów ołtarza przy użyciu pierwotnie stosowanych elementów metalowych. W wypadku konieczności zastosowania dodatkowych połączeń śrubowych użyto wkrętów nierdzewnych Spax.

22. Wykonano dokumentację konserwatorską wg obowiązującego schematu.

23. W ramach konserwacji ołtarza wykonano nowy obraz „ Serca Jezusowego"

 

BUDOWA TECHNOLOGICZNA OŁTARZA PO KONSERWACJI

 

STRATYGRAFIA ZBIORCZA OŁTARZA

 

 

WYKAZ MATERIAŁÓW UŻYTYCH DO KONSERWACJI

1. Aceton.

2. Terpentyna.

3. Denaturat.

4. Scansol.

5. Benzyna ekstrakcyjna.

6. Środki powierzchniowo czynne (CIF).

7. Klej glutynowy.

8. Klej termoplastyczny.

9. Klej Ponal.

10. Śruby stalowe Spax.

11. Gwoździe mosiężne.

12. Szelak.

13. Bejca wodna.

14. Drewno sosnowe.

15. Drewno lipowe.

16. Cuprinol.

17. Osolan KL.

18. Ksylen.

19. Kreda.

20. Pulment.

21. Antoks Z.

22. Werniks akrylowy Talens.

23. Farby artystyczne Rowney, Talens.

24. Lakier uretanowy półmatowy Aurasil.

25. Złoto płatkowe.

26. Srebro płatkowe.

27. Minia ołowiowa.

28. Lakier Chlorokauczukowy.

29. Lakier nitrocelulozowy Capon.

ZALECENIA DLA UŻYTKOWNIKA

 

Ołtarz po konserwacji nie wymaga żadnych specjalnych zabiegów ze strony użytkownika. Nie zaleca się przeprowadzania zabiegów czyszczenia tak ołtarza, jak i rzeźb i złoceń. Wszelkie tego typu prace należy powierzać konserwatorowi dzieł sztuki. Dopuszcza się możliwość przeprowadzania zabiegu odkurzania ołtarza przy pomocy miękkich pędzli, szczotek z miękkiego włosia, i odkurzaczy. Zabieg czyszczenia należy przeprowadzać możliwie rzadko. Nie wolno przy tym używać wody, czy też wilgotnych szmat. Wyklucza się też stosowanie jakichkolwiek rozpuszczalników, czy też innych środków czyszczących. Nie należy dodatkowo dekorować ołtarza żadnymi dodatkowymi dekoracjami. Nie należy w strukturę ołtarza ani też rzeźb wbijać gwoździ, bądź też wkręcać śrub i wkrętów. Nie należy do rzeźb czy też dekoracji złoconych przywiązywać jakichkolwiek przedmiotów, czy też dekoracji. Nie należy na ołtarzu i w bezpośredniej bliskości stawiać kwiatów.

Nie należy na strukturze tak z przodu jak i z tyłu umieszczać przewodów instalacji elektrycznej i nagłaśniającej. O wszelkich zmianach zauważonych na ołtarzu należy niezwłocznie poinformować konserwatora dzieł sztuki.

WYKAZ DOKUMENTACJI

Dokumentacja opisowa stron maszynopisu formatu A 4.

 

Dokumentacja fotograficzna zdjęć kolorowych formatu 13*18 cm.